Những nghệ sĩ Rome từng hỏi tôi: “Liệu blockchain có thể bảo vệ một người dân Tehran khỏi hơi cay không?” Tôi nhìn họ, nhấp một ngụm espresso, rồi lắc đầu. “Không,” tôi nói, “nhưng nó có thể giúp họ không bị mất tiền mua xe tải ngay từ đầu.” Câu trả lời nằm ở cách ta kể chuyện.
Hôm qua, Crypto Briefing đưa tin: các đặc vụ Iran đã xịt hơi cay vào một cuộc biểu tình ở Tehran. Nguyên nhân? Một nhóm người dân mất khoản tiền lớn khi mua xe tải – có thể do trợ cấp bị cắt, tiền mất giá, hoặc một vụ lừa đảo nào đó. Tin tức ngắn, không có số liệu cụ thể. Nhưng với tôi, nó không chỉ là một sự kiện địa chính trị. Nó là một câu chuyện về sự tập trung quyền lực – thứ mà ngành công nghiệp blockchain của chúng ta đang cố gắng chống lại.
Context – Bối cảnh: Khi tiền của bạn phụ thuộc vào một quyết định duy nhất
Hãy tưởng tượng bạn là một tài xế xe tải ở Tehran. Nền kinh tế bị siết chặt bởi các lệnh trừng phạt. Đồng rial mất giá từng ngày. Bạn tiết kiệm cả đời để mua một chiếc xe tải – công cụ kiếm sống duy nhất. Nhưng rồi chính phủ bất ngờ cắt trợ cấp nhiên liệu, hoặc tỷ giá sụp đổ, hoặc một kẻ lừa đảo trong bộ đồng phục biến mất cùng số tiền. Bạn mất tất cả. Bạn ra đường. Và bạn bị xịt hơi cay.
Điều đau đớn: bạn không có lựa chọn nào khác. Toàn bộ hệ thống tài chính của bạn – tiết kiệm, thanh toán, đầu tư – đều nằm trong tay một thực thể tập trung: chính phủ Iran. Một quyết định sai lầm từ một nhóm nhỏ có thể khiến bạn mất tất cả. Giống như cách mà những người dùng sàn FTX mất tiền vì một quyết định sai lầm của Sam Bankman-Fried. Giống như cách mà các nhà đầu tư NFT “blue chip” thấy giá sàn BAYC rơi tự do vì thanh khoản khô cạn.
Core – Cơ chế câu chuyện: Sự tập trung giết chết lòng tin
Tôi đã dành 25 năm quan sát ngành này. Từ ICO Status năm 2017, tôi học được rằng cộng đồng mới là thứ giữ giá trị, không phải công nghệ. Sau đó là DeFi Summer 2020, tôi thấy hàng trăm người dùng mới bối rối trước giao diện Uniswap – UX mới là chìa khóa. Rồi đến NFT và cuộc gặp gỡ với các nghệ sĩ Rome, tôi chứng kiến sức mạnh của câu chuyện văn hóa.
Nhưng có một điểm chung xuyên suốt: bất cứ nơi nào quyền lực bị tập trung, rủi ro sẽ bùng phát. Sàn giao dịch tập trung (CEX) kiểm soát tiền của bạn. Sequencer của Layer2 kiểm soát thứ tự giao dịch – về cơ bản là một node tập trung đơn lẻ, dù được gọi là “decentralized sequencing” thì sau hai năm vẫn chỉ là PowerPoint. Các dự án “blue chip” NFT với giá sàn hàng chục ETH thực chất là một bẫy thanh khoản – khi dòng tiền rút, chẳng còn gì.
Hãy nhìn vào Iran. Chính phủ kiểm soát tiền tệ, trợ cấp, giấy phép kinh doanh. Một sai lầm trong quản lý – như việc để xảy ra vụ mất tiền mua xe tải – và hàng nghìn người mất kế sinh nhai. Liệu có giải pháp phi tập trung nào không?
Contrarian – Góc nhìn phản trực giác: Phi tập trung không đủ
Bạn nghĩ rằng chuyển sang DeFi sẽ giải quyết mọi vấn đề? Sai. Tôi đã chứng kiến quá nhiều dự án DeFi sụp đổ vì lỗi hợp đồng thông minh, vì thanh khoản kéo thảm. Phi tập trung không tự động mang lại công bằng. Một AMM không có thanh khoản chỉ là một trang web chết. Một DAO không có sự tham gia của cộng đồng chỉ là một group chat ồn ào.
Điều mà người dân Tehran cần không chỉ là một blockchain để lưu trữ tài sản. Họ cần một hệ thống mà họ có thể hiểu, tin tưởng và kiểm soát. Một UX tốt đến mức một bà cụ cũng có thể dùng mà không sợ bị lừa. Một cơ chế phản hồi liên tục như tôi đã từng thu thập từ 500 người dùng thử nghiệm framework “Narrative Mapping”. Một câu chuyện gắn kết, không phải một whitepaper khô khan.
Sự tập trung quyền lực ở Iran – việc họ có thể xịt hơi cay vào người biểu tình – là một hình thức cực đoan của cùng một vấn đề: khi bạn không có quyền chọn, bạn trở nên yếu đuối. Trong blockchain, điều đó tương đương với việc bạn bị khóa trong một hệ sinh thái đóng, không thể di chuyển tài sản, không thể thoát khỏi một hợp đồng thông minh độc hại.
Takeaway – Câu chuyện tiếp theo
Người dân Tehran mất tiền mua xe tải không phải vì họ thiếu blockchain. Họ mất tiền vì họ không có tiếng nói, không có lựa chọn, không có hệ thống nào cho phép họ tự bảo vệ giá trị của mình một cách dễ dàng.
Câu chuyện tiếp theo của ngành này không phải là về TPS hay sharding. Nó là về cách chúng ta thiết kế các giao diện mà một người dùng ở Tehran – hay Rome – có thể tin tưởng. Về cách chúng ta kể những câu chuyện không chỉ về lợi nhuận, mà về sự an toàn, về quyền tự chủ, về việc giảm thiểu sự tập trung quyền lực ở mọi cấp độ.
Nếu bạn nghĩ việc FTX sụp đổ là bi kịch, hãy nhìn vào Tehran. Ở đó, không có cộng đồng nào lên tiếng đòi lại tiền. Chỉ có hơi cay và im lặng.
Vậy nên, lần tới khi bạn thiết kế một sản phẩm DeFi, hãy tự hỏi: “Liệu một tài xế xe tải ở Tehran có dùng được thứ này không? Liệu nó có bảo vệ anh ta khỏi một quyết định tập trung nào đó không?”
Bởi vì cuối cùng, blockchain không phải là về công nghệ. Nó là về con người. Và câu trả lời, như tôi vẫn nói với các nghệ sĩ Rome, nằm ở cách ta kể chuyện.