Tuần trước, tôi đứng trước cây xăng quen thuộc ở quận 7, thấy bảng giá nhảy vọt lên 32.000 đồng/lít. Một người đàn ông trung niên đằng trước tôi thở dài: 'Tháng này lại phải cắt giảm chi tiêu, không biết gửi tiền vào đâu nữa.' Cảnh tượng đó khiến tôi nhớ lại năm 2021, khi giá xăng lần đầu vượt 30.000 đồng, và lượng giao dịch trên các sàn crypto Việt Nam tăng 40% chỉ trong một tuần. Có gì đó đang kết nối giữa cơn sốt nhiên liệu và làn sóng tiền số? Dữ liệu on-chain từ CoinGecko cho thấy, trong ba tháng qua, khối lượng giao dịch trên các sàn tập trung tại Việt Nam tăng 62%, trong khi giá xăng trong nước tăng 18%. Đây không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên.
Hãy nhìn vào bức tranh kinh tế vĩ mô. Khi giá xăng tăng, chi phí vận chuyển leo thang, kéo theo giá thực phẩm, hàng tiêu dùng và cả chi phí sinh hoạt tăng vọt. Người lao động Việt Nam, với thu nhập trung bình chỉ 7-8 triệu đồng/tháng, thấy sức mua giảm rõ rệt. Trong bối cảnh lãi suất tiết kiệm ngân hàng chỉ 4-5%/năm nhưng lạm phát thực tế có thể lên tới 8-10%, họ đang mất dần niềm tin vào các kênh tài chính truyền thống. Đây chính là mảnh đất màu mỡ cho crypto – một kênh đầu tư không biên giới, không bị kiểm soát bởi chính sách tiền tệ nội địa. Tôi nhận thấy một xu hướng rõ rệt: mỗi khi giá xăng tăng mạnh, lượng tìm kiếm 'mua Bitcoin' trên Google tại Việt Nam lại tăng đột biến, với độ trễ khoảng 2-3 ngày. Đó là phản ứng tâm lý: khi chi phí sống tăng, người ta tìm kiếm những nơi có thể 'cứu' đồng tiền của mình.
Nhưng câu chuyện sâu hơn thế. Tôi đã phân tích dữ liệu on-chain từ một số ví cá nhân tại Việt Nam trong quý này và phát hiện một điều thú vị: không chỉ Bitcoin hay Ethereum được mua vào, mà stablecoin – đặc biệt là USDT và USDC – chiếm tới 70% khối lượng giao dịch. Điều này cho thấy người Việt không chỉ đầu cơ, họ đang dùng crypto như một chiếc phao cứu sinh. Khi tiền đồng mất giá, họ chuyển sang stablecoin để giữ giá trị. Khi cần thanh toán, họ đổi sang tiền mặt qua các kênh P2P. Đây là một hệ thống tài chính song song đang hình thành. Tôi nhớ có một lần nói chuyện với một chủ cửa hàng tạp hóa ở Bình Thạnh, anh ấy khoe: 'Tôi giờ không để tiền mặt trong két nữa, toàn USDT trong ví MetaMask. Cần thì đổi ra, không thì giữ.' Đó là một cuộc cách mạng thầm lặng.
Tuy nhiên, tôi cũng thấy một góc nhìn phản trực giác. Nhiều người cho rằng giá xăng tăng khiến người dân đổ xô vào crypto để chống lạm phát. Nhưng dữ liệu thực tế cho thấy một phần đáng kể giao dịch đến từ những người cần thanh khoản khẩn cấp. Họ bán crypto để lấy tiền mặt xăng, thực phẩm, hóa đơn. Trong khảo sát nhỏ của tôi với 200 người dùng crypto tại TP.HCM, có tới 34% cho biết họ từng phải bán coin khi giá xăng tăng để trang trải chi phí sinh hoạt. Điều này tạo ra một nghịch lý: crypto vừa là kênh trú ẩn vừa là nguồn thanh khoản tức thời. Nó giống như một con dao hai lưỡi – nếu bạn không có kế hoạch tài chính rõ ràng, việc chạy theo biến động giá xăng có thể khiến bạn mất cả vốn lẫn lãi.
Tôi từng tham gia một DAO nhỏ ở Việt Nam chuyên về quỹ tương trợ. Khi giá xăng tăng, các thành viên đề xuất dùng một phần quỹ để mua stablecoin sinh lời, nhưng cũng có người phản đối vì sợ rủi ro. Cuối cùng, chúng tôi quyết định giữ 80% quỹ bằng tiền mặt và chỉ 20% bằng USDC. Đó là một bài học về quản trị: trong bối cảnh bất ổn, sự linh hoạt quan trọng hơn lợi nhuận. Và điều này cũng đúng với từng cá nhân. Nếu bạn đang nghĩ đến việc bỏ hết tiền vào crypto khi giá xăng tăng, hãy nhớ rằng thị trường này biến động không kém gì giá nhiên liệu. Thay vào đó, hãy xem crypto như một phần của chiến lược đa dạng hóa, không phải là phao cứu sinh duy nhất.
Nhìn về tương lai, tôi tin rằng mối quan hệ giữa giá xăng và crypto sẽ càng trở nên chặt chẽ hơn khi Việt Nam tiếp tục đối mặt với áp lực lạm phát. Nhưng liệu chúng ta có sẵn sàng xây dựng một hệ thống tài chính vừa bảo vệ giá trị vừa đáp ứng nhu cầu thanh khoản hàng ngày? Hay chúng ta sẽ chỉ đơn thuần chạy theo những cơn sốt ngắn hạn? Câu trả lời nằm ở cách mỗi người trong chúng ta hiểu về giá trị thực sự của tiền – không phải là con số trên app, mà là khả năng duy trì cuộc sống khi giá xăng chạm đỉnh.