Mọi người thường nghĩ rằng crypto là một thế giới không biên giới, nơi mã nguồn thay thế hộ chiếu và hợp đồng thông minh thay thế công chứng viên. Nhưng sự thật xám hơn nhiều: các dự án crypto cuối cùng vẫn phải đối mặt với sức nặng của địa lý. Tuần trước, tôi nhận được một tin nhắn từ một đồng nghiệp cũ: “Balaji đang chuyển trường?”. Tôi mở link Crypto Briefing ra đọc. Đúng vậy, Network School – ngôi trường vật lý do Balaji Srinivasan sáng lập – đang rời khỏi Malaysia để đến Kazakhstan sau khi giấy phép hoạt động bị thu hồi. Một sự kiện nhỏ, nhưng nó mở ra một câu chuyện lớn về cách mà các “thực thể crypto” (dù là trường học, DAO hay quỹ) phải đối mặt với thực tế pháp lý của từng quốc gia. Hype có màu sắc, nhưng sự thật luôn xám.
Hãy bắt đầu từ bối cảnh. Balaji Srinivasan không phải là một cái tên xa lạ với bất kỳ ai theo dõi crypto từ thập kỷ trước. Anh từng là CTO của Coinbase, đối tác của a16z, và là tác giả của cuốn sách ‘The Network State’. Ý tưởng về ‘quốc gia mạng’ – một cộng đồng gắn kết bởi blockchain và internet, có thể tồn tại độc lập với biên giới địa lý – là một trong những chủ đề nóng nhất trong giới tư duy crypto. Network School là một thử nghiệm hiện thực hóa một phần ý tưởng đó: một ngôi trường thể chất nơi học sinh được dạy về lập trình, blockchain và tư duy khởi nghiệp. Ban đầu, trường hoạt động tại Singapore, sau đó chuyển sang Malaysia, và nay theo một thỏa thuận kéo dài 5 năm, nó sẽ đặt chân đến Kazakhstan. Sự thay đổi này không chỉ là một mẩu tin nhỏ về địa lý; nó là một tín hiệu về cách các dự án mang hơi thở crypto phải điều hướng trong thế giới của các quốc gia có chủ quyền.
Mở rộng bức tranh: Vì sao Malaysia thu hồi giấy phép?
Câu hỏi đầu tiên hiện ra trong đầu tôi: Tại sao Malaysia lại thu hồi giấy phép của một trường học do một nhân vật nổi tiếng trong crypto điều hành? Tôi đã từng làm việc với một vài nhóm từ Malaysia, và tôi biết rằng quốc gia này không chống lại crypto một cách mù quáng. Họ có cơ chế cấp phép sàn giao dịch, và thậm chí đã thử nghiệm một số chương trình giáo dục về blockchain. Vậy vấn đề nằm ở đâu? Một số đồn đoán cho rằng có thể liên quan đến yếu tố tôn giáo hoặc văn hóa: Malaysia có hệ thống giáo dục được kiểm soát chặt chẽ, và một trường học ‘phong cách phương Tây’ do một người nổi tiếng Mỹ dẫn dắt có thể đã chạm vào các ranh giới về chương trình giảng dạy. Nhưng đó chỉ là suy đoán. Điều tôi biết chắc chắn là: mọi quốc gia đều có các quy tắc ngầm và minh bạch về việc ai có thể mở trường, dạy gì và cho ai. Crypto không làm cho một người trở nên miễn nhiễm với các quy tắc đó. Trong quá trình nghiên cứu của tôi về các dự án giáo dục blockchain, tôi thấy rằng hầu hết các sáng kiến giáo dục crypto (như các bootcamp lập trình, các khoá học online) đều chọn các địa điểm có khung pháp lý linh hoạt, như Singapore, Dubai hoặc Bồ Đào Nha. Việc Network School chọn Malaysia ban đầu có vẻ là một nước cờ táo bạo, và giờ nó cho thấy rằng không có gì là miễn nhiễm với rủi ro pháp lý.
Kazakhstan: liệu có phải ‘thiên đường’ mới?
Kazakhstan đang nổi lên như một điểm nóng cho các dự án crypto trong những năm gần đây, đặc biệt là sau khi Trung Quốc cấm khai thác tiền điện tử. Họ có điện giá rẻ, chính phủ sẵn sàng đàm phán, và đã có các thỏa thuận lớn với các công ty khai thác. Tuy nhiên, Network School không phải là một trang trại mining; nó là một trường học. Vậy tại sao Kazakhstan lại hào hứng ký một thỏa thuận 5 năm? Tôi nghĩ đây là một phần trong chiến lược của họ: thu hút các ‘ngôi sao trí tuệ’ từ thế giới phương Tây, xây dựng hình ảnh một quốc gia hiện đại, và tận dụng mạng lưới của Balaji để quảng bá bản thân. Một thỏa thuận dài hạn cũng cho thấy rằng các cuộc đàm phán đã diễn ra suôn sẻ, có thể bao gồm cả ưu đãi về thuế hoặc hỗ trợ thị thực. Đối với Balaji, Kazakhstan còn có một lợi thế khác: nó gần với các thị trường mới nổi ở Trung Á và Đông Âu, nơi có nhiều người trẻ háo hức học về công nghệ. Nhưng liệu sự ổn định này có kéo dài? Tôi từng thấy Kazakhstan thay đổi chính sách về crypto một cách đột ngột, như việc tăng thuế đối với miners vào năm 2023. Với một thỏa thuận 5 năm, Balaji có thể sẽ có một thời gian yên ổn, nhưng rủi ro chính trị luôn hiện hữu. Trực giác của tôi bảo rằng đây là một lựa chọn thông minh trong ngắn hạn, nhưng nếu Balaji muốn xây dựng một thứ gì đó bền vững, anh ta cần phải nghĩ đến một cấu trúc pháp lý đa quốc gia hơn, có thể là một DAO với các hợp đồng thông minh điều chỉnh quyền sở hữu và vận hành.
Góc nhìn phản trực giác: Đây có thực sự là tin tức crypto?
Tôi sẽ dành một chút để nói về mặt trái của câu chuyện. Nhiều người trong cộng đồng có thể sẽ nhảy lên và nói: “Đây là một bước tiến cho giáo dục phi tập trung!” hoặc “Balaji đang chứng minh rằng các quốc gia mạng là có thật!”. Tôi nghĩ chúng ta cần giữ một cái đầu lạnh. Network School, dưới hình thức hiện tại, là một trường học truyền thống với một số nội dung về blockchain. Nó không có hợp đồng thông minh nào quản lý việc tuyển sinh, không có DAO nào bỏ phiếu về chương trình giảng dạy, và không có token nào để huy động vốn. Nó chỉ đơn giản là một ngôi trường vật lý đang di chuyển. Sự kiện này nói lên nhiều điều về trò chơi địa chính trị của crypto hơn là về sự đổi mới công nghệ. Nếu chúng ta lọc bỏ cái tên Balaji, thì đây chỉ là một trường tư thục chuyển địa điểm vì lý do pháp lý. Nhưng đó là điều khiến nó thú vị: nó là một phép thử cho thấy rằng ngay cả những người có tầm ảnh hưởng lớn nhất trong không gian crypto cũng phải khuất phục trước các quốc gia. Ngược lại, việc Kazakhstan mở cửa đón nhận cho thấy rằng các quốc gia có thể sử dụng crypto như một công cụ ngoại giao mềm. Đây không phải là một câu chuyện về việc vượt qua biên giới, mà là về việc tận dụng biên giới.
Kết nối với các dự án khác: bài học cho mọi người
Tôi đã thấy điều này xảy ra với nhiều dự án khác. Hãy nhìn vào các DAO: họ cũng phải đối mặt với vấn đề ‘quốc tịch’. Một DAO như Uniswap không có trụ sở chính thức, nhưng các thành viên của nó phải tuân theo luật pháp của quốc gia họ sống. Khi một DAO muốn tuyển dụng nhân sự hoặc mở văn phòng, họ cũng phải chọn một quốc gia để đăng ký pháp nhân. Gần đây, tôi đã phỏng vấn một luật sư chuyên về DAO tại Hoa Kỳ, và anh ta nói rằng xu hướng của các DAO là đăng ký tại Delaware (Mỹ) hoặc Quần đảo Cayman, nhưng rồi họ lại phải đối mặt với sự giám sát của SEC. Network School thực chất cũng đang làm điều tương tự: chọn một quốc gia có khung pháp lý phù hợp. Sự khác biệt duy nhất là nó là một trường học, không phải một giao thức DeFi. Nhưng bài học về việc phải có một chiến lược pháp lý rõ ràng là giống hệt nhau.
Tương lai: Dự đoán mang tính tiến bộ
Vậy điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Tôi đặt cược rằng trong vòng 12 tháng, Network School sẽ giới thiệu một số yếu tố ‘phi tập trung hóa’ vào mô hình của mình. Có thể là một token quản trị cho phép phụ huynh và giáo viên bỏ phiếu về các quyết định lớn, hoặc một hệ thống chứng chỉ dựa trên blockchain. Balaji không phải là người bỏ lỡ cơ hội để kết nối các ý tưởng lớn của mình với thực tế. Hãy nhìn vào lịch sử của anh ta: từ Coinbase đến a16z, rồi ‘The Network State’ – mọi thứ đều là một phần của một câu chuyện lớn hơn. Network School có thể trở thành một mô hình thử nghiệm cho một ‘quốc gia mạng’ thu nhỏ. Nếu thành công, nó sẽ là một case study quan trọng cho bất kỳ ai muốn xây dựng một cộng đồng xuyên biên giới. Nếu thất bại, nó sẽ là một lời nhắc nhở rằng địa lý vẫn còn quan trọng hơn chúng ta nghĩ. Tôi để ngỏ câu hỏi: liệu giấc mơ về một ‘quốc gia không biên giới’ có thực sự khả thi khi mà ngay cả một người như Balaji cũng phải chạy trốn khỏi một quốc gia để tìm kiếm sự ổn định pháp lý? Hay chính sự di chuyển đó mới là bản chất của tự do?